Zapis windykacyjny w testamencie. To ważna instytucja prawa spadkowego. Warto o niej pamiętać.

W 2011 r. wprowadzono do polskiego prawa instytucję zapisu windykacyjnego, który usunął z procesu dziedziczenia pewną barierę. Teraz spadkodawca może wskazać, komu ze spadkobierców przekazać konkretną część majątku. W tym np. mieszkanie.


O czym przeczytasz?

Czym jest zapis windykacyjny? 

Zapis windykacyjny stanowi jedną z form rozporządzenia spadkowego, które może zostać dokonane przez spadkodawcę jedynie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Podstawę funkcjonowania zapisu windykacyjnego w prawie spadkowym stanowi art. 9811 § 1 Kodeksu cywilnego. Artykuł ten wprowadza zasadę, zgodnie z którą w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny).

Tutaj znajdziesz wszystko, co musisz wiedzień na temat testamentu. M.in. jak należy sporządzić, odwołać i jakie są jego rodzaje.

Kto może być podmiotem zapisu windykacyjnego?

Zapis windykacyjny może być skierowany wobec każdej dowolnie wybranej osoby. Uprawnionym do otrzymania zapisu może być zarówno członek najbliższej rodziny testatora, jak i zupełnie obca mu osoba.

Ważne!

Zapisobiorcą windykacyjnym mogą być także dzieci pozostające pod władzą rodzicielską. Niemniej, w takim przypadku przed dokonaniem wpisu konieczne jest uzyskanie zgody właściwego sądu opiekuńczego oraz zgody rodziców, bądź opiekunów prawnych dziecka.

Zapis windykacyjny może zostać ustanowiony także na rzecz osoby prawnej (np. spółki prawa handlowego). Warunkiem umożliwiającym dokonane wpisu jest jednak istnienie takiego podmiotu w chwili dokonana zapisu.

Przedmiot zapisu windykacyjnego. Może to być mieszkanie.

Zgodnie z art. 9811 § 2 k.c. przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

  • rzecz oznaczona co do tożsamości;
  • zbywalne prawo majątkowe;
  • przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
  • ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności;
  • ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Wskazany przez ustawodawcę katalog przedmiotów zapisu windykacyjnego ma charakter zamknięty, a w konsekwencji żadne inne prawo lub przedmiot, które nie należą do wskazanej kategorii, nie mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego.

Zapis windykacyjny w orzecznictwie. Waży wyrok Sądu Najwyższego

Podkreślenia wymaga fakt, że przedmiotem zapisu windykacyjnego nie może być oznaczona kwota pieniędzy lub rzecz oznaczona co do gatunku. 

Warto również dodać, że zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2012 r. (sygn. akt III CZP 46/12), zapisem windykacyjnym mogą być objęte przedmioty majątkowe wymienione w art. 9811 § 2 k.c. (przyp. red. wskazane wyżej w artykule) należące do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej.

W uzasadnieniu wspomnianej uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że za stanowiskiem dopuszczającym objęcie zapisem windykacyjnym przedmiotów należących do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej przemawia wykładnia systemowa.

W tym miejscu przeczytasz więcej na temat ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej.

Jedną z podstawowych zasad prawa spadkowego jest zasada swobody testowania. Wynika z niej powinność takiego interpretowania obowiązujących przepisów, aby zapewnić jej realizację w jak najszerszym możliwym stopniu, o ile tylko nie narusza to innych zasad prawa spadkowego.

Zgodnie z tą zasadą należy zatem tak wykładać przepisy o zapisie windykacyjnym, aby umożliwić jak największemu kręgowi testatorów w jak najszerszym zakresie korzystanie z tej instytucji, o ile tylko taka jest ich wola”.

Tutaj znajdziesz informacje czym jest intercyza w kontekście mieszkania.

Wymogi co do formy zapisu windykacyjnego

Zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami, zapis windykacyjny może być zawarty jedynie w testamencie, gdyż stanowi on jego część składową. Przy czym warto pamiętać, że za zapis ten nie może być zawarty w każdym testamencie, a jedynie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Zawarcie zapisu windykacyjnego w innym testamencie niż notarialny skutkować będzie tym, że sam testament będzie ważny (o ile będzie zawierać inne rozporządzenia, niż sam zapis windykacyjny), jednak zawarty w nim zapis windykacyjny ważny nie będzie, a w konsekwencji nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego

Zapisanie komuś oznaczonej rzeczy lub prawa nie oznacza, że uprawniony będzie chciał je nabyć. Podobnie jak spadkobierca, ustanowiony zapisobierca windykacyjny może odrzucić przypadający mu przedmiot – ma na to 6 miesięcy od chwili, gdy dowiedział się o tytule swojego powołania do zapisu (z reguły jest to data śmierci testatora lub dzień ogłoszenia jego testamentu).

W przypadku nabycia zapisu nie rozdziela się nabycia dokonywanego wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza – każdorazowo uprawniony nabywa bowiem całokształt przyznanych mu praw lub rzeczy.

Jeśli nie złoży oświadczenia o odrzuceniu zapisu windykacyjnego we wskazanym wcześniej sześciomiesięcznym terminie, uznaje się, że nabył on zapis z mocy samego prawa.

Bezskuteczność zapisu windykacyjnego

Zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli:

  • w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy;
  • spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia.

Również jeżeli przedmiotem zapisu jest ustanowienie dla zapisobiercy użytkowania lub służebności, zapis jest bezskuteczny, gdy:

  • w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy, który miał być obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku;
  • spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia.

Ważne!

Decydujący dla oceny, czy testator mógł rozporządzać przedmiotem zapisu jest stan rzeczy z chwili otwarcia spadku, nie zaś z chwili sporządzania testamentu.

Nieważność zapisu windykacyjnego

Zastrzeżenie warunku lub terminu wpływa na postanowienia dotyczącego zapisu windykacyjnego, gdyż generalnie istnieje zakaz ich dodawania. Co do zasady, zastrzeżenie warunku lub terminu uczynione przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego uważa się za nieistniejące. 

Jednak jeżeli z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia zapis nie zostałby uczyniony, zapis windykacyjny jest nieważny. 

Przepisów tych nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku. Niemniej, jeżeli zapis windykacyjny jest nieważny z powodu dodania do niego warunku lub terminu, zapis windykacyjny zamienia się w zapis zwykły, uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Tego typu przekształcenie jest niemożliwe, jeżeli z treści testamentu albo z okoliczności wynika, że wola spadkodawcy była odmienna.

Odpowiedzialność za długi spadkowe. Uważaj!

Otrzymanie zapisu windykacyjnego to nie tylko określone prawa dla zapisobiercy ale i obowiązki. Należy bowiem pamiętać, że osoba uzyskująca korzyść na podstawie zapisu windykacyjnego musi liczyć się z odpowiedzialnością za długi spadkowe.

Ważne!

Odpowiedzialność ta jest jednak ograniczona do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (także jeśli przedmiot ten następnie zostanie zniszczony lub zużyty). Oznacza to, że zapisobierca windykacyjny odpowiada całym swoim majątkiem, a nie tylko przedmiotem zapisu windykacyjnego, z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości otrzymanego przysporzenia.

Do chwili działu spadku odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego za długi spadkowe jest solidarna ze spadkobiercami. Wierzyciel spadkowy według swego wyboru może na tej podstawie żądać całości lub części świadczenia od wszystkich spadkobierców i zapisobierców windykacyjnych łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych.

Co niezwykłe istotne i warte podkreślenia, za długi związane ściśle z przedmiotem zapisu windykacyjnego powstałe od chwili otwarcia spadku odpowiedzialność poniesie wyłącznie zapisobierca windykacyjny. Należą do nich przede wszystkim koszty zabezpieczenia przedmiotu zapisu windykacyjnego oraz koszty zarządu tym przedmiotem jak również wynagrodzenie wykonawcy testamentu za sprawowanie zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego, do chwili objęcia go we władanie przez osobę na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny.

Od chwili działu spadku spadkobiercy i osoby, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń.

Zapis windykacyjny a zapis zwykły - różnice

Dlaczego warto wybrać zapis windykacyjny, a nie zapis zwykły?

W przypadku tego drugiego, z chwilą otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) przedmiot zapisu nie przechodzi od razu (automatycznie) na zapisobiercę - uzyskuje on jedynie roszczenie o to, aby spadkobiercy wykonali ciążące na nich zobowiązanie.

Zapis zwykły jest zatem mniej korzystny dla zapisobiercy, choć prostszy do wykonania dla spadkodawcy. Spadkodawca nie musi bowiem ponosić żadnych kosztów w związku z ustanowieniem zapisu zwykłego – może go umieścić w każdym testamencie, także w tym sporządzonym własnoręcznie.

Choć zamieszczenie zapisu windykacyjnego wymaga określonych formalności i poniesienia kosztów, to już odwołanie takiego zapisu jest znacznie mniej sformalizowane.

Każdy testament, w tym testament notarialny zawierający zapis windykacyjny, można odwołać m.in. w ten sposób, że spadkodawca sporządzi inny, nowy testament, w którym zaznaczy, które postanowienia poprzednich testamentów ulegają odwołaniu. Można zatem w testamencie ustnym czy własnoręcznym odwołać w całości (bądź części) sporządzony wcześniej testament notarialny.

Tutaj znajdziesz wszystko, co musisz wiedzień na temat testamentu, w tym jak można go odwołać.

Ile kosztuje sporządzenie testamentu wraz z zapisem windykacyjnym?

Polskie prawo przewiduje różne formy testamentów, jednak aby dokonać zapisu windykacyjnego, konieczne jest sporządzenie ostatniej woli w formie aktu notarialnego.

Zgodnie z treścią § 8 pkt 4a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, maksymalna stawka za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego testament zawierający zapis windykacyjny wynosi 200 zł (po doliczeniu VAT w wysokości 23% koszt testamentu to 246,00 zł). Do kwoty tej należy także doliczyć 6 zł za każdą rozpoczętą stronę wypisu z aktu (7,38 zł po doliczeniu VAT).

Zapis windykacyjny a postępowanie spadkowe

Podobnie jak spadkobiercy, również zapisobiercy windykacyjni posiadają uprawienia do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym.  Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku zawiera w sobie wniosek o stwierdzenie nabycia zapisu windykacyjnego.

Zarówno sąd, wydając postanowienie o nabyciu spadku, jak i notariusz w akcie poświadczenia dziedziczenia zamieszcza stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Zapis windykacyjny a zachowek

Osoba, która otrzymała zapis windykacyjny może być również zobowiązana do zapłaty zachowku (czyli pewnej „gwarantowanej” prawem części spadku przysługującej najbliższym zmarłego, którzy do dziedziczenia nie zostali powołani i nie otrzymali środków w innej formie, np. w postaci darowizny za życia spadkodawcy).

Jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Jednakże osoba ta jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego. Zapisobierca windykacyjny może zwolnić się od tego obowiązku przez wydanie przedmiotu zapisu.

W tym miejscu znajdziesz informacja o zachowku w kontekście mieszkania.

Natomiast tutaj dowiesz się czy można roszczenie o zachowek zablokować.

Zapis windykacyjny a kwestie podatkowe 

Zapis windykacyjny podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Podatnikiem jest zapisobierca, a obowiązek podatkowy powstaje  z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, postanowienia częściowego stwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Podobnie jak przy dziedziczeniu, jeśli zapisobierca należy do tzw. grupy zerowej (najbliższej dla spadkodawcy rodziny), może skorzystać z tzw. całkowitego zwolnienia podatkowego i po spełnieniu określonych warunków nie płacić żadnego podatku.

Podsumowanie - czy warto w testamencie warto zamieścić zapis windykacyjny?

Zapis windykacyjny umożliwia pełną i natychmiastową realizację woli spadkodawcy. Zapis zwykły odwleka w czasie uzyskanie korzyści i wymaga dodatkowych czynności w postaci ustalenia spadkobierców, co koliduje z wolą testatora.

Zapis windykacyjny, w porównaniu z zapisem o skutkach obligacyjnych, charakteryzuje się większą prostotą, zrozumieniem i naturalnością, a także wykazuje większą zgodność z wolą zmarłego, którego zamiarem było jak najszybsze przysporzenie na rzecz zapisobiercy.

Jak dotąd jedyną istotną wadą jest ustanawianie zapisu windykacyjnego w formie aktu notarialnego, co generuje dodatkowe koszty dla spadkodawcy oraz ograniczenie legatu wyłącznie do przedmiotów będących własnością spadkodawcy w chwili jego śmierci.

Porównując oba typy rozrządzeń, zapis windykacyjny jest skuteczniejszy dla uprawnionego choćby z perspektywy szybkości i skuteczności uzyskania przedmiotu zapisu. Zapisobierca uzyskuje bowiem przedmiot już w momencie otwarcia spadku i bez konieczności dokonywania dodatkowych czynności prawnych.

____

Jeżeli masz pytanie związane z nieruchomościami napisz do nas na redakcja@mieszkanie.pl , a my postaramy się zgłębić temat i odpowiedzieć w formie artykułu.

Advertisement
Advertisement

Artykuły, które mogą Cię zainteresować

SmartHome oczami dzieci - wymarzony pokój

O jakim pokoju marzą dzieci? Przyjrzymy się bliżej inteligentnemu oświetleniu i sprawdzimy jak dzieci same zmieniają pokój w krainę marzeń. SmartHome w Komputroniku. http://Komputronik-SmartHome

Advertisement