Pasierb i kolejny małżonek – komu przysługuje prawo do zachowku? Odpowiadamy na pytanie.

Ustawodawca, w przypadku śmierci spadkodawcy, przewiduje możliwość ubiegania się o zachowek przez osoby najbliższe zmarłemu. W jaki sposób kształtuje się prawo do zachowku takich osób jak pasierb, czy drugi małżonek zmarłego?


O czym przeczytasz?

Zachowek – podstawowe kwestie

Zachowek jest ukształtowaną w Kodeksie cywilnym instytucją prawa spadkowego. Mianem zachowku określa się uprawnienie bliskich krewnych spadkodawcy do żądania zapłaty określonej kwoty od osób, które nabyły prawa do spadku.

Zachowek co do zasady występuje w przypadku dziedziczenia testamentowego, jednakże istnieją sytuację, że - np. przez dokonanie darowizny, sporządzenia zapisu windykacyjnego lub powołania do spadku - będzie przysługiwał także przy dziedziczeniu ustawowym.

Podstawową rolą instytucji zachowku jest ochrona interesów niektórych spadkobierców ustawowych, którzy mogliby zostać pominięci w testamencie. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że osoby najbliższe spadkodawcy powinny partycypować w schedzie spadkowej.

Tutaj znajdziesz więcej informacji na temat testamentu.

W tym miejscu przeczytasz więcej o tym, czym jest dziedziczenie ustawowe z uwzględnieniem własności mieszkania.

Podmioty uprawnione do zachowku

Art. 991 § 1 KC określa krąg podmiotów uprawnionych do zachowku. Zgodnie z brzmieniem tego artykułu,

prawo do zachowku przysługuje zstępnym, tj. dzieciom, wnukom, prawnukom itd., małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Prawo do zachowku nie przysługuje:

  • dalszym krewnym (np. teściowi, synowej);
  • osobom, które zostały wydziedziczone w testamencie;
  • osobom, które zostały uznane za niegodne dziedziczenia;
  • osobom, które zrzekły się dziedziczenia;
  • spadkobiercom, którzy odrzucili spadek;
  • małżonkowi, który w chwili śmierci spadkodawcy pozostawał z nim w separacji;
  • małżonkowi, wobec którego spadkodawca wniósł uzasadniony pozew o rozwód z jego wyłącznej winy;
  • osobom uprawnionym do zachowku, które otrzymały już od spadkodawcy darowizny o wartości, która jest co najmniej równa wartości przypadającego im zachowku.

Wydziedziecznie uprawnionego do zachowku

Warto także zaznaczyć, że spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Spadkodawca nie może jednak wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.

Więcej na temat wydziedziczenia, z uwzględnieniem mieszkania, przeczytasz w tym miejscu.

Pasierb a prawo do zachowku

Mianem pasierba określa się osobę będącą dzieckiem małżonka, z którym współmałżonka (spadkodawcę) nie wiąże inny stosunek prawny, w szczególności taki jak przysposobienie czy uznanie ojcostwa.

Przepisy prawa spadkowego nie przewidują możliwości dochodzenia zachowku przez pasierba. Zasada ta wynika wprost z art. 991 k.c., który kształtuje krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zachowek. Zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału.

Na podstawie art. 991 § 2 k.c., zstępnemu jako osobie uprawnionej, która nie otrzymała należnego jej zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługiwałoby przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Pasierb jako przysposobiony

Art. 991 k.c., stanowiący podstawę dochodzenia roszczeń z tytułu prawa do zachowku pomija, jako uprawnionych do zachowku, osoby pozostające w stosunku przysposobienia ze spadkodawcą, które dziedziczą z ustawy na takich samych zasadach, jak krewni w linii prostej.

Powszechnie przyjmuje się jednak, że osoba przysposobiona przez spadkodawcę ma prawo do zachowku tak, jakby była jego dzieckiem, zaś osoba, która przysposobiła spadkodawcę - tak, jakby była jego rodzicem.

Konsekwentnie - prawa do zachowku po swoich rodzicach naturalnych nie mają dzieci przysposobione przez inną osobę w sposób całkowity i pełny, a prawa do zachowku po dzieciach przysposobionych przez inną osobę nie maja ich rodzice naturalni. Ponieważ jednak osoby przysposobione w sposób niepełny mogą dziedziczyć po swoich rodzicach naturalnych - należy przyjąć, że mają również prawo do zachowku po nich. 

Drugi małżonek a zachowek

Roszczenie o zachowek przysługuje w sytuacji, gdy osoba uprawniona nie otrzymała należnej jej części majątku spadkowego czy to w drodze dziedziczenia, czy to w postaci zapisu, czy też poprzez uczynioną przez spadkodawcę i zaliczaną do spadku darowiznę.

Z mocy ustawy, do osób uprawnionych do zachowku należą zstępni (dzieci, wnuki) i małżonek zmarłego. Jeżeli spadkodawca, w chwili śmierci nie miał zstępnych, wówczas prawo do zachowku przysługuje jego małżonkowi oraz rodzicom.

Jeśli jednak osoby uprawnione do zachowku, w wyniku dziedziczenia, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę darowizny, nie uzyskały całości należnego im zachowku, wówczas przysługuje im roszczenie o jego uzupełnienie tj. o zapłatę różnicy między wartości należnego im zachowku a wartością uzyskanego przysporzenia. 

Jak już wiemu, nie będą uprawnione do zachowku osoby wydziedziczone (art. 1008 KC) oraz były małżonek, jako że on nie ma prawa do dziedziczenia z mocy ustawy. Na tej samej zasadzie nie ma prawa do zachowku małżonek pozostający w separacji (art. 9351 KC)

Rozwód a pozbawienie prawa do zachowku

Kodeks cywilny przewiduje szereg sytuacji powdujących, że osoby, którym co do zasady przysługuje prawo do zachowku, zostaną tego prawa pozbawione.

Bardzo istotną, spotykaną w życiu sytuację przewidział ustawodawca dla małżonków, którzy jeszcze formalnie pozostają w małżeństwie, ale procedura jego rozwiązania lub formalnej separacji została wszczęta za życia spadkodawcy, ponieważ wystąpił on o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. 

Prawa do zachowku nie ma małżonek wyłączony od dziedziczenia na podstawie art. 940 KC. Przepis ten stanowi, że małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu.

Wyłączenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem, a termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.

Na marginesie warto także zaznaczyć, że orzeczenie rozwodu lub separacji powoduje, oprócz pozbawienia prawa do dziedziczenia ustawowego oraz prawa do ubiegania się o zachowek, także ustanie uprawnień związanych z dziedziczeniem, np. prawa do zapisu naddziałowego, czy wstąpienia w umowę najmu lokalu zmarłego małżonka.

____

Jeżeli masz pytanie związane z nieruchomościami napisz do nas na redakcja@mieszkanie.pl , a my postaramy się zgłębić temat i odpowiedzieć w formie artykułu.

Artykuły, które mogą Cię zainteresować

500 sekund o rynku nieruchomości #3 – luty 2021

O kredytach hipotecznych, większej dostępności finansowania zakupu mieszkań! O wyprowadzce poza miasto i o ekologii na mieszkanie.pl Świat nieruchomości w podsumowaniu miesięcznym, wspólnie z Fiat